5 over 12 voor levende planeet Aarde?

7 min

Begin november 2018 kwam het Wereld Natuur Fonds met een schokkende mededeling: wereldbreed is tussen 1970 en 2012 het bestand aan vissen, vogels, zoogdieren, amfiblën en reptielen met 58% gedaald. Op hun website: de snelheid van afsterven is 100 tot 1000 keer hoger dan op natuurlijke wijze verwacht mocht worden. De VN waarschuwt dat minstens een verdrievoudiging aan inspanningen nodig is, wil men de opwarming van de planeet onder de twee graden houden. Het World Economic Forum kwam op 21 januari 2019 met een nog indringendere boodschap.

Plastic soep in de zeeën, enorme ontbossing, dieren en planten die hun leefgebied verliezen, extreme weersomstandigheden, een opwarmende planeet, stijgende zeespiegels, poolijs wat smelt.  Gletsjers in de Himalaya die smelten.  Enkele oorzaken: landbouw, mijnbouw, industrie, urbanisering, visserij, vervuiling, verbranding van fossiele grondstoffen. En dat zijn alleen nog maar een aantal van de zichtbare fenomenen. Wat te denken van schadelijke computersoftware of van kunstmatig DNA in de biosfeer, van fracking? Allemaal zeer deprimerend. Je schaamt je bijna om hier deel van uit te maken. Kunnen deze trends nog gekeerd worden? Alle reden voor mij, een simpele bewoner van de Aarde, om in november 2018 een bescheiden, onafhankelijke website te beginnen onder de leus: ‘opgedragen aan een levende planeet Aarde’. Kale planeet, verloren in de ruimte?

Het verleden
Inmiddels is wel duidelijk aan het worden dat een nieuwe massa-uitstervingsgolf op Aarde gaande is. Geologisch gezien niets nieuws. Er hebben zich volgens geologen in het verre verleden ook al diverse keren (5x) grote uitstervingsgolven voorgedaan. Toen waren de oorzaken intensief vulkanisme, een meteoriet of ongunstige chemische processen. Uit fossielen zou blijken dat het uitsterven zich iedere keer beperkte tot 20 tot 80% van de soorten. Later, 56 miljoen jaar geleden, deed zich ook een periode van wereldwijde opwarming, een thermaal maximum, voor. Aan het begin de globale temperaturen waren zo’n 10 graden warmer dan nu, het kooldioxide gehalte was 2,5 keer het huidige. Er kwam methaan vrij uit de zee, in tropische wateren was de temperatuur 37 graden Celsius, met hoge gehaltes aan waterstofsulfide. Geen prettige verblijfsplaats. Ondanks dat wisten vele organismen te overleven met een adequate aanpassing. Het herstel duurde zo’n 200 duizend jaar..

De mens
Deze keer is het anders: de mens vormt een geologische kracht van betekenis met een veelheid aan gezichten. Inmiddels is het wel duidelijk dát er veranderingen plaats (zullen) vinden, alleen wélke, waar, wanneer en hoe is grotendeels gissen. Hoe gaan de ecosystemen zich veranderen of verplaatsen, welke onderdelen van de natuur zullen zich weten aan te passen? Een natuur, ooit opgebouwd door in miljoenen jaren geëvolueerde dynamische evenwichten tussen complexe ecosystemen. Waar de mens, niets ontziend als een olifant door de porseleinkast is komen rennen.

De economie
De mens heeft de afgelopen eeuwen een eigen, bijna wereldwijd ecosysteem toegevoegd: de economie.  Met zijn eigen, vergelijkbare kenmerken als misleiding, uiterlijke schijn en verleiding. Economie is de grootste factor van (menselijk!) belang geworden in de relaties tussen humane individuen, groepen en samenlevingen (lees: politiek) en berooft tegelijkertijd vele organismen van hun leefgebied. Er is echter één belangrijk onderscheidend kenmerk: deze economie is gebaseerd op groei. Rationeel gezien is dat onhoudbaar op een vooralsnog begrensd ‘speelveld’ als de Aarde. Er is een econoom opgestaan, die de grenzen aan de wereldwijde groei erkent en deze als uitgangspunt neemt voor een nieuw model: de ‘donut-economie’. Haar naam: Kate Raworth. Hèhè, denk ik dan. Eindelijk een econoom die daarmee komt. Economie zou circulair moeten worden: afval vormt grondstof; duurzaamheid wordt van belang. En, rationeel gezien kan m.i. een productiesysteem alleen houdbaar zijn op de lange termijn als het bij, gemiddeld, stationaire productie (‘steady state’) kan bestaan.

Mij is ooit geleerd dat sparen belangrijk is, je kunt er in de toekomst uitgaven mee doen. De huidige economie werkt anders: er wordt veel geïnvesteerd, met de intentie om ergens in de toekomst de rekening neer te leggen. Die is voor komende generaties. Een rekening in geld, maar ook een rekening van een totaal uit balans zijnde natuur. En geld wordt door banken ‘gegenereerd’ bij het uitgeven van leningen. Hoogleraar economie en duurzaamheid Herman Wijffels: ‘aflossing van monetaire schulden dwingt ons tot economische groei’. Economie kenmerkt zich door individuele en collectieve begerigheid, die binnen hooguit enkele decennia vervuld dient te worden. Alleen dan is het interessant in een mensenleven. Dus lange termijneffecten zijn niet van belang voor het individu. Maar hoe zit het met collectieve belangen, met de belangen voor komende generaties? (Om maar niet te spreken over de belangen van andere organismen). En lange termijn effecten kunnen vaak alleen bestudeerd worden door de tijd te nemen. Men denke aan veilige medicijnen, resistentieontwikkeling bij organismen, veiligheid van voedsel en water, het verspreiden van DNA door reizen en transport, het introduceren van kunstmatig DNA in de biosfeer,  effecten van chemicaliën, gevolgen van extractie en injectie uit/in de aardkorst. En dumpen van radioactief materiaal (wat duizenden jaren gegarandeerd afgesloten van de biosfeer moet worden opgeborgen, een utopische realiteit).

Het is van harte te hopen dat de gemeenschappelijke, planetaire belangen de aandacht krijgen die ze verdienen. En dat deze gemeenschappelijke belangen van alle levende organismen op deze planeet,  de belangen van landen, bedrijven en individuen zal overstijgen.  Het gedrag van mensen gedurende de laatste eeuwen kan roekeloos en onverantwoord genoemd worden. Om met de Nederlandse conservatieve liberale partij, de VVD te spreken: ‘doen!’ is het credo (en niet: ‘eerst denken en dan doen’). Laat staan: ‘praten en niet doen’: De premier van Fiji omschreef het onlangs als volgt: ‘toekomstige generaties zullen de huidige generatie(s) waarschijnlijk typeren als laf, onverantwoordelijk en egoïstisch’. En dat voor een zoogdier wat zichzelf als ‘intellectueel’ bestempelt. Een zoogdier wat onnoemelijke hoeveelheden kunstmatige stoffen en processen tot in de haarvaten van de biosfeer introduceert. Veelal irreversibel. En waarvan de gevolgen ongewis zijn. Men denke alleen al aan de (criminele) micro-plastics in huishoudmiddelen die in de voedselketen terecht komen, onverwerkbaar chemisch afval, medicijnresten in drinkwater, modificaties in DNA, grootschalige infrastructurele werken, grootschalige monoculturen. Tegelijkertijd kan men ‘basale problemen’ als bevolkingsgroei, vluchtelingen, honger en armoede (nog) niet oplossen. Economie heeft zich nooit onderscheiden door moreel besef. Sterker nog, de ervaring leert dat àls iets technisch kan èn er kan geld aan verdiend worden, dit hoogstwaarschijnlijk al gebeurt, wat de gevolgen ook moge zijn.

Klimaat
Momenteel ligt de focus op klimaatverandering. Dat kan eenieder constateren: toename van extreme weersomstandigheden. Elk jaar worden er weer nieuwe records gebroken, ‘dat kan geen toeval meer zijn’. Er wordt bericht over smeltende polen en smeltende gletsjers in de Himalaya. De oorzaak zou hoogstwaarschijnlijk de toename van het gehalte aan broeikasgassen (vooral koolstofdioxide en methaan) in de atmosfeer zijn. Nu staat de mensheid voor een immense opgave: hoe beperken we de toename van deze gassen om de waarschijnlijke temperatuurstijging het hoofd te bieden? Wie gaat dat betalen? In december 2018 zijn 3.000(!) klimaatdeskundigen bijeen geweest bij een VN-conferentie in Katowice, Polen. Wat te voorspellen was: diverse olieproducerende landen erkennen het probleem niet, zonder twijfel uit louter economische motieven. En wat is er logischer en meer to the point dan een belasting op het uitstoten van koolstofdioxide? Het is onbegrijpelijk dat reizen per trein duurder is dan per vliegtuig. Theoretisch zou men met biobrandstof moeten gaan vliegen, vliegen efficiënter maken, of we moeten met z’n allen gewoon minder vliegen. De luchtvaartbedrijven redeneren: ‘of ik groei, of mijn concurrent doet het’. Ziehier de crux van het wereldwijde probleem van eeuwig groeiende economie. Wetenschappers zijn blijkbaar niet in staat politici te doordringen van de ernst van het probleem. Of willen politici het niet horen? De Verenigde Naties, afgelopen 27 november 2018: ‘om de wereldwijde temperatuurstijging te beperken tot 2 graden is minimaal een drievoud van de huidige, collectieve, geplande (gebaseerd op de klimaatovereenkomst van ‘Parijs’, 2015) inspanningen nodig’. VN chef Guterres in Katowice: ‘door deze gelegenheid voorbij te laten gaan, boren we onze laatste kans om iets aan klimaatverandering te doen, in de grond. Het is niet immoreel, het is zelfmoord’. Premier Bainimarama van Fiji: ‘we lopen het risico om de geschiedenis in te gaan als de generatie die het verknalde – de generatie die de gezondheid van onze wereld opofferde en uiteindelijk de mensheid verried, alleen omdat we niet de moed en toekomstbesef hadden om verder te kijken dan onze korte termijn eigenbelang: laf, onverantwoordelijk en egoïstisch’. Al Gore: ‘we staan voor veruit de belangrijkste morele keuze in de geschiedenis van de mensheid’. David Attenborough op het World Economic Forum, januari 2019: ‘the Garden of Eden is no more’. En dan gaat het ‘alleen nog maar(!)’ om het klimaat. Het is voor mij twijfelachtig of we het eeuwige vertrouwen in de techniek als ‘de oplossing voor alles’ vol kunnen houden. Voor al de natuur die reeds onherstelbaar verloren is gegaan, is het sowieso te laat. We staan voor problemen die blijkbaar de huidige stand van de wetenschap overstijgen. Of moet ik zeggen ‘de huidige stand van de politiek’? Of moet er geconcludeerd worden dat de autoriteit van de toegepaste wetenschap tekort is geschoten?  

Politiek
Politici kijken helaas veelal niet verder dan hun bestuurstermijn, uiteindelijk uit korte-termijn-gewin in de vorm van macht, geld of kiezers.  Zo is de fossiele brandstof industrie vooralsnog oppermachtig (ook ten opzichte van de politiek, denk aan al die lobbyïsten! ), alleen al vanwege het geld wat er tot op heden mee gemoeid is. Bovendien heeft deze tak van bedrijven wèl oog voor de wat langere termijn. Er is een rol weggelegd voor grote, globale bedrijven: zij hebben het geld (uit exploitatie van de planeet en z’n bewoners), de middelen, de kennis, de lange-termijn belangen, het publieke imago èn de toegang tot politici.  Deze industrie-tak alleen al heeft vanwege het verleden, haar dominante positie en de sleutelrol in het ‘klimaat debat’, extra morele taken om iets te doen aan behoud van een leefbare aarde.  En dan niet enkel door aan ‘window-dressing’ te doen door ‘groene bedrijven’ op te kopen of door vrijblijvende ‘groene woorden’ uit te spreken. Het gaat om de daden.  De hoop is gevestigd op massale doorbraak van niet-fossiele energieopwekkking: Helaas is het blijkbaar wachten op nóg overtuigender signalen (humanitaire rampen) dat er écht, onmiskenbaar ‘iets mis is met het globale klimaat en de natuur’ voordat gevestigde belangen ‘om gaan’. Een probleem wat in de discussies terecht opduikt: wie gaat dat allemaal betalen? Terecht zeggen veel armere landen: ‘het merendeel van de huidige, globale problemen zijn veroorzaakt door de huidige, rijkere landen’. En politici van rijkere landen luisteren naar lobbyisten en kijken naar de portemonnee van hun kiezers. ‘Wij zijn niet gekke Henkie door ‘op de (internationale) troepen vooruit te lopen’. Ondanks het feit dat er vrijwel dagelijks weer een staaltje ‘klimaat exces’ in het nieuws is. Politici zouden in al hun (vermeende) wijsheid in theorie uit horen te gaan van een ‘punt op de horizon’, een lange termijnvisie als drijfveer. En zij zouden mijns inziens, op zijn minst (gezamenlijk) oog zouden moeten hebben voor de toekomst van de planeet. Daarentegen zijn er leiders wiens ego ogenschijnlijk belangrijker is dan gezondheid van de planeet. Hoogleraar Herman Wijffels: ‘het kapitaal heeft de huidige politiek opgekocht. Niet winsten en kapitaalsvorming moeten alle aandacht krijgen, maar de toekomst van de planeet’. Op planetaire schaal zouden ettelijke duizenden jaren in ogenschouw moeten worden genomen om (mogelijke) effecten van menselijke activiteit te bestuderen. Duizend jaar betekent ruwweg 30 generaties, ook voor politici! Wereldwijde menselijke activiteit, nu ongeveer 250 jaar, vindt plaats in een geologische oogwenk, in een flits. Allerhande meetbare indicatoren schieten ineens omhoog, als getuigen van plotselinge wereldbrede processen. Hoofdgeoloog Colin Waters van de British Geological Survey: ‘de veranderingen zijn net zo omvangrijk als aan het eind van de laatste ijstijd. Dit is echt groots!..het mag met recht een nieuw ‘tijdperk’ genoemd worden’ (Antropoceen bijvoorbeeld). Volgens hem zijn mensen zich niet bewust van wat gaande is ‘omdat er geen adequate informatie voorhanden is om hen de schaal van veranderingen te laten inzien’. En of dat allemaal beheersbaar zal blijken te zijn?? Waren het in het verleden vulkanen en meteorieten, nu is het het zoogdier ‘homo sapiens’ wat aan de basis ligt van een massa uitstervingsgolf. Het is niet uitgesloten dat dit tijdsgewricht de boeken in zal gaan als het ‘Antropocene Cataclysme’.

En nu?
Het is van harte te hopen dat de gemeenschappelijke, planetaire belangen de aandacht krijgen die ze verdienen. En dat deze gemeenschappelijke belangen van alle levende organismen op deze planeet, inclusief de mensheid de belangen van landen, bedrijven en individuen zal overstijgen. Katowice was wat dat betreft exemplarisch, de portemonnee van individuele leden gijzelt de rest van alle andere belangen. De analyse van Kate Raworth, november 2018 op twitter, kan als een goed voorbeeld van een start van zo’n gemeenschappelijk proces beschouwd worden, waarin landen elkaar de pols kunnen nemen. Ongerepte natuur is kapitaal, milieuschade is verlies. Rechten op schoon water, schone lucht en schone bodem worden cruciaal. Net als de rechten op schone energie en werk. Voorbeelden van hoe het ook kan zijn wellicht zeldzaam. Maar ze bestaan. Neem het initiatief om de natuur rust te gunnen door een toeristen-eiland een jaar lang te sluiten en schoon te maken. Of herbebossingsprojecten: klik hier. En er zijn al die mensen die in evenwicht met de omringende natuur proberen te leven. Al die mensen die proberen bij te dragen aan milieubewustzijn door studie van de natuur. Zij verdienen alle aandacht en respect! Milieubewustzijn is niet nieuw. In de zeventiger jaren van de vorige eeuw liepen schoolkinderen met jute schooltassen met opschrift  ‘anti plastic’. De Club van Rome werd in 1968 opgericht met als eerste publicatie: ‘grenzen aan de groei’. Die boodschap wordt nu (2017) opgepakt door een econome als Kate Raworth met haar model van een ‘donut-economie’.  Zij breekt een lans voor een globale economie die bloeit in balans met de natuur, dankzij zijn inherente verdelingsprincipe en zijn regeneratieve ontwerp. Met nadrukkelijk aandacht voor de planetaire ‘huishouding’:  sociale basisvoorzieningen voor allen én een globale economie die recht doet aan de grenzen  van de planeet. Weg van de eeuwige mantra van de gevestigde belangen: ‘de economie moet groeien om te bloeien’. En de planetaire situatie is nu dusdanig penibel dat deze generatie waarschijnlijk de laatste is die er nog wat aan te kan doen! In dit tijdsgewricht van telecommunicatie kan één aspect van klimaatbewustzijn zijn: minder reizen. Stimuleren dat mensen dicht bij hun werk gaan wonen. Zodat ze kunnen fietsen. En bewust consumeren. Goede voorlichting, bijvoorbeeld over energie-bewustzijn en over gezonde leefstijl. Het moet niet ingewikkeld zijn. Op 17 januari 2019 kwam the Lancet met een artikel over voeding wereldwijd, geschreven door een multidisciplinair team. Ondervoeding en overvoeding zijn momenteel veel voorkomende problemen, bij respectievelijk 800 miljoen en 2 miljard mensen. Beperken van de vleesconsumptie is één van de maatregelen met maximaal effect. Er wordt zeer veel plantaardig voedsel geproduceerd ten behoede van veevoeding, uiteindelijk ten behoeve van vleesconsumptie. Overheden moeten de randvoorwaarden scheppen richting bosbehoud in plaats van ongebreidelde uitbreiding van landbouwgrond. Ook nodig: een duurzaam landbouwsysteem, recht doend aan natuurbehoud, stimuleren van biodiversiteit en geen voedselverspilling. Allemaal ten behoeve van een houdbare planeet in de strijd tegen de ‘ecocide’. Allemaal factoren richting een broodnodige ‘Great Food Transformation’, aldus de auteurs. Allemaal om de globale bevolkingsgroei bij te kunnen houden en de aarde leefbaar te houden. Nederland gaat prat op haar land- en tuinbouw. Echter tegen een prijs: ‘het platteland is een ecologische woestijn met een deken van ammoniak en landbouwgif geworden’ (Wageningse hoogleraar Frank Berendse in de Volkskrant van 24 januari 2019). ‘Een schone landbouw kan zich alleen ontwikkelen bij een stevig fiscaal beleid waardoor de prijzen van voedsel zullen stijgen, maar tegelijk vervuilende producten duurder worden dan producten die op een natuurvriendelijke manier zijn verbouwd.. de afschaffing van de btw op biologisch geteelde producten zou een eenvoudige eerste stap zijn geweest’

Het is een verdrietig feit dat de mensheid het vermogen tot vernietiging tot in perfectie heeft ontwikkeld en het vermogen tot duurzaam in stand houden of regeneratie van leven op deze planeet ontbeert. De in de historie almaar optredende onderlinge belangentegenstellingen dragen niet bij tot optimisme. Laten we hopen dat vrede en het vermogen samen te werken zullen zegevieren!

Hoe dan ook, de ‘werken van de mensheid’ en diens consequenties verdienen aller aandacht en bewustzijn. Besef van de onbetaalbaarheid van al hetgeen ons omringt als natuur, als geheel, als planeet. We hebben vooralsnog maar één planeet waar we het zullen moeten zien te rooien. Geniet van de natuur en behoed het voor de onbezonnenheid en hebzucht van één zoogdier. Spreek elkaar er op aan. We zijn niet in staat om de stem van organismen rondom ons te verstaan. Waren we dat wel, dan zouden we ons de oorverdovende doodskreten overal om ons heen realiseren.

Wat kan de eenvoudige inwoner van deze planeet doen om zijn ecologische voetafdruk zo klein mogelijk te maken? Wellicht door kunst te maken, door bewustzijn te creëren, ondanks dat het voor een heel groot deel van de biosfeer al te laat is. Geniet van de natuur en wees bewust van zijn onbetaalbare waarde! Voor de economie-geöriënteerden: lees Kate Raworth’s ‘Doughnut Economics’ (2017). Met deze tekst hoop ik mijn onafhankelijke, bescheiden steentje bij te dragen aan het hele proces van bewustwording. Niet academisch, elitair wellicht, maar ook realistisch en niet echt optimistisch. Wel alle reden tot handelen.. na eerst nagedacht te hebben. Kinderen: vraag je ouders: waarom? Volwassenen: vraag je politici: waarom?

 

Deventer,  6 februari 2019

Heico.  

verder lezen over Kate Raworth en haar donut-model

 

verder lezen: suggesties naar aanleiding van dit verhaal